Molen Goidschalxoord

Geschiedenis

Deze molen werd in 1717/’18 gebouwd als opvolger van een wipkorenmolen. Na onderzoek bij de Hoge Raad van Adel bleek dat de molen herbouwd is nadat de voorganger op 1 september 1717 in een zware storm sneuvelde. Tijdens die storm sneuvelden meerdere molens in Zuid-Holland en Zeeland.

De molen moet al in januari 1718 maalvaardig zijn geweest: molenaarster Baartje Pijl kreeg namelijk op 21 januari betaald voor het leveren van tarwe aan de Heinenoordse diaconie.
Arij Cornelisz. Rijshouwer werd in 1721 eigenaar, in 1762 opgevolgd door Pieter Vlasblom. Vlasblom was eerder knecht geweest op de molen van Nieuw-Beijerland en trouwde Arij’s dochter Marrigje. Pieter Vlasblom overleed in 1798 waarna zijn weduwe het bedrijf tot haar overlijden (in 1803) leidde, daarna volgde haar zoon Hendrik in het bedrijf.
Hendrik overleed al in 1812. Diens vrouw Maria nam het bedrijf met haar zoon Pieter over maar in 1818 ging dat financieel niet meer: er waren teveel schulden. Vandaar het besluit, de molen te verkopen.

Op 11 juli 1818 werd de molen, toen 100 jaar oud, met huis, schuur, erf, boomgaard en tuin publiekelijk geveild in Goidschalxoord. Koper was Ludovicus Kluit, die de molen aankocht voor zijn broer Kornelis van Driel Kluit. Uiteindelijk werd de molen tot 1920 bemalen door verschillende generaties Kluit.

In juni 1898 werd er een hinderwetvergunning verleend voor een stoommachine die op windstille dagen het binnenwerk van de molen aandreef via een tunnel. Mogelijk ging het hier om een stoom-locomobiel. In 1906 werd er een nieuwe 12 pk. stoommachine aangeschaft bij de “Machinefabriek Delftshaven”.
Wanneer deze verdwenen is, is niet helemaal duidelijk: bij de verkoop in 1920 wordt de stoommachine niet meer genoemd. Nadat de stoommachine is verdwenen is het drijfwerk behouden gebleven en werd gebruikt om in het motorhuis andere machines, waaronder een koekenbreker, aan te drijven. Ook werd er waarschijnlijk rond de Eerste Wereldoorlog een windaangedreven stofafzuiging aangebracht, een bijzonder stukje molenmakerswerk dat nog steeds in de molen te bewonderen is.

Buitengewoon interessant was dat de familie Kluit hier – mogelijk als eerste in Nederland – kunststenen toepaste. In deze betrekkelijk kleine molen zelfs drie koppel 16ders.
Dat ze aan de molen verknocht waren blijkt uit het volgende: op gezette tijden hadden zij een molenmaker over de vloer, met kost en inwoning. De molen werd dan helemaal nagekeken en waar nodig gerepareerd. Zo was dit heel lang één van Nederlands best onderhouden molens.

Op 18 november 1920 kocht Oelbert Weeda de molen, waarna de familie Kluit naar ”De Hoop” te Barendrecht vertrok (en later naar Rotterdam, waar zij de bekende molen “De Noord” jarenlang zou gebruiken). Oelbert was geboren in 1875 op de Poldersche Molen in Maasdam. Zijn vader, Aart Weeda, was daar watermolenaar.

In de oorlogsjaren was de molen ook nog in bedrijf en werd tevens ook gebruikt voor elektriciteitsopwekking. Bij de bevrijding werd er groots ‘’WELCOME’’ geschilderd op de molenromp om de bevrijders te verwelkomen. In 1953 kwam de molen buiten bedrijf, al liet Oelbert de molen nog steeds draaien tijdens de Sportfeesten die in het veld tegenover de molen werden gehouden. Oelberts overlijden op 22 februari 1959 betekende voor de molen stilstand.
Die stilstand betekende tenslotte: intens verval. Het Zuid-Hollands molenboek van 1980 meldde dat de molen “in bijzonder slechte staat” verkeerde en daar was geen woord van gelogen: van binnen was het nog vrijwel compleet, maar door de verwaarlozing stond alles min of meer op instorten.
In 1998 werden de – al jaren kaal staande – roeden doorgeslepen, omdat zij een gevaar gingen vormen voor het verkeer (dat hier vrij dicht langs de molen gaat).

Rond 2003 kwam er eindelijk een doorbraak en leek het mogelijk, deze molen te redden. Toch duurde het nog drie jaar voordat men echt een begin kon maken met conserverende maatregelen: op 7 september 2006 werden bovenas en overblijfselen van de kap verwijderd en opgeborgen in een tentruimte op het molenterrein.
Op 23 mei 2007 droeg de familie Weeda de molen over aan de speciaal opgerichte Stichting Molencomplex Goidschalxoort. Bijzonder belangrijk was dat deze stichting op 31 oktober 2007 de hoofdprijs won in het TV-programma BankGiroLoterij Restauratie. Met het bedrag van € 1.000.000,– kon de restauratie vrijwel geheel worden gefinancierd.

Om molen en motorhuis weer helemaal te reconstrueren, moesten beide opnieuw worden gefundeerd. De stenen romp hoefde gelukkig niet te worden afgebroken; uiteraard moest er bijzonder veel aan het metselwerk worden hersteld. Ook werd er in het motorhuis een Ruston 6XHR dieselmotor geplaatst die het mechanisme aandrijft dat vroeger door de stoommachine was aangedreven. Deze motor was afkomstig van molen De Graanhalm in Burgh-Haamstede (maar eerder stond deze in de Achterhoek).

Van de oorspronkelijke inrichting heeft men nog zeer veel opnieuw kunnen gebruiken. Wel zijn spoorwiel en schijfloop van de motoraandrijving vernieuwd. Het spoorwiel, op zich niet eens in heel slechte conditie, was namelijk door het gedeeltelijk instorten van de steenzolder kromgetrokken.
Alles boven de kapzolder, met uitzondering van de bovenas, lagers en 1 kruisarm van het snaarwiel voor de afzuiger, is nieuw. Onder de kapzolder is nog ca. 80% oud materiaal aanwezig. Hier zijn enkel reparatiewerken uitgevoerd. Wel zijn er enkele onderdelen zoals een kaar, kuipdeksels, maalstenen en een maalbak, vernieuwd. Ook treft men weer de oude vloerbalken aan, die oorspronkelijk onderdeel waren van de constructie van de vroegere wipkorenmolen, zoals koker- en torenstijlen.
De restauratie voltrok zich grotendeels in 2009; op Nationale Molendag 2010 werd de molen, toen nog niet maalvaardig, officieel in gebruik genomen. Op 13 februari 2011 werd voor het eerst sinds 58 jaar weer gemalen.

Helaas kreeg ook deze molen te maken met het gedeelde roeden-probleem: In mei 2018 werden, voor rekening van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), de nieuwe roeden aangebracht en kon de molen weer draaien. Daarna is nog de vang opnieuw afgesteld, is schilderwerk aan de wieken, ramen en deuren uitgevoerd en is het metselwerk gerepareerd om de vochtdoorslag te verminderen.

In 2021 werd de inrichting verrijkt met een pletter, afkomstig uit Mol (België) en in 2024 met een koekenbreker uit het Limburgse Roggel. Hiervoor zou de koekenbreker gestaan hebben in ‘’Holten’s molen’’ in Deurne en ‘”De Grauwe Beer’’ in Beesel.

Openingstijden

De molen van Goidschalxoord is vrijwel iedere zaterdag van circa 11:00 tot 16:00 uur en als de molen draait. Op afspraak kunnen de molens door groepen ook op andere tijdstippen worden bezocht. In deze molen worden meelproducten verkocht.